Uproszczenia w Dyrektywie azotanowej

Komisja Europejska zakończyła pierwszą kompleksową ocenę funkcjonowania dyrektywy azotanowej, obowiązującej w Unii Europejskiej od ponad 30 lat. Z opublikowanych 15 lipca 2026 r. dokumentów wynika, że przepisy nadal są potrzebne i przynoszą efekty w ochronie wód, jednak sposób ich wdrażania powinien zostać lepiej dostosowany do współczesnych warunków prowadzenia gospodarstw rolnych.
Najważniejszy wniosek dla rolników jest taki, że Komisja Europejska dostrzegła możliwość ograniczenia zbędnej biurokracji, uproszczenia sprawozdawczości oraz bardziej proporcjonalnego stosowania wymagań. Nie oznacza to jednak, że dotychczasowe obowiązki wynikające z polskiego programu azotanowego zostały już zniesione lub zmienione.

Dyrektywa pozostaje, ale jej wdrażanie ma być prostsze
Dyrektywa azotanowa została przyjęta w 1991 r. Jej celem jest ograniczenie zanieczyszczenia wód azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych oraz zapobieganie dalszemu pogarszaniu jakości wód. Przepisy obejmują między innymi zasady stosowania nawozów zawierających azot, okresy nawożenia, przechowywanie nawozów naturalnych, dopuszczalne dawki azotu oraz obowiązki związane z dokumentacją nawożenia. Komisja Europejska uznała, że dyrektywa jest nadal skuteczna i potrzebna. Jednocześnie wskazała, że jej praktyczne wdrażanie może zostać usprawnione, szczególnie w zakresie monitorowania, raportowania oraz dostosowania wymagań do warunków klimatycznych, rozwoju technologii i zmian zachodzących na rynku rolnym.
W ocenie Komisji możliwe jest ograniczenie niepotrzebnych obciążeń administracyjnych, pod warunkiem, że uproszczenia nie doprowadzą do pogorszenia jakości wód. Wymagania powinny być skuteczne, ale jednocześnie proporcjonalne do rzeczywistego ryzyka wystąpienia zanieczyszczeń.

Jakich uproszczeń można się spodziewać?
Na obecnym etapie Komisja Europejska nie przedstawiła jeszcze gotowego pakietu nowych obowiązków i zwolnień dla rolników. Opublikowana ocena wskazuje jednak obszary, w których możliwe są zmiany.
Jednym z nich jest lepsze wykorzystanie danych już gromadzonych przez administrację. Chodzi o ograniczenie sytuacji, w których te same informacje są wielokrotnie przekazywane przez rolników do różnych instytucji. Komisja dostrzega również potrzebę większej cyfryzacji dokumentacji oraz lepszego powiązania systemu raportowania wynikającego z dyrektywy azotanowej z innymi przepisami dotyczącymi ochrony wód.
Rozważane jest także bardziej elastyczne dostosowywanie wymagań do lokalnych warunków. Inne ryzyko występuje bowiem w gospodarstwie położonym na terenach szczególnie narażonych na wymywanie azotu, a inne na obszarach, gdzie monitoring nie wykazuje zagrożenia dla jakości wód. W praktyce mogłoby to oznaczać bardziej ukierunkowane działania, zamiast jednakowych obciążeń administracyjnych dla wszystkich gospodarstw.
Komisja wskazuje ponadto na potrzebę uwzględnienia zmian klimatycznych. Sztywne terminy nawożenia nie zawsze odpowiadają rzeczywistemu przebiegowi pogody i wegetacji roślin. Ewentualne przyszłe rozwiązania mogą więc w większym stopniu opierać się na warunkach meteorologicznych, stanie gleby i rzeczywistym zapotrzebowaniu roślin na składniki pokarmowe.Nie przesądzono jednak jeszcze, które z tych rozwiązań zostaną wprowadzone i w jakim terminie.

Limit 170 kg azotu nie został obecnie zniesiony
Dyrektywa przewiduje, że ilość azotu pochodzącego z nawozów naturalnych wykorzystywanych rolniczo nie może zasadniczo przekraczać 170 kg azotu w czystym składniku na hektar użytków rolnych w ciągu roku. Limit ten nadal obowiązuje.
Komisja Europejska może udzielać państwom członkowskim odstępstw pozwalających na zastosowanie wyższych dawek, ale wymaga to przedstawienia naukowego uzasadnienia oraz wykazania, że odstępstwo nie spowoduje pogorszenia jakości wód. Takie rozwiązania nie są przyznawane automatycznie i podlegają warunkom oraz kontroli.
Osobnym kierunkiem zmian jest szersze wykorzystanie przetworzonych nawozów wytwarzanych z nawozów naturalnych. W lutym 2026 r. Komisja przyjęła ukierunkowaną zmianę unijnych przepisów dotyczącą możliwości stosowania niektórych przetworzonych materiałów nawozowych pochodzących z odchodów zwierzęcych. Rozwiązanie to ma wspierać obieg składników pokarmowych i ograniczać zależność rolnictwa od importowanych nawozów mineralnych, ale stosowanie takich produktów będzie możliwe wyłącznie po spełnieniu szczegółowych wymagań jakościowych i środowiskowych.

Co obecnie obowiązuje rolników w Polsce?
Do czasu przyjęcia i wdrożenia ewentualnych nowych przepisów rolnicy w Polsce muszą przestrzegać obowiązującego programu azotanowego. Obejmuje on między innymi:
• przestrzeganie terminów stosowania nawozów zawierających azot,
• dostosowanie dawek nawożenia do potrzeb pokarmowych roślin,
• przestrzeganie limitu azotu pochodzącego z nawozów naturalnych,
• prowadzenie wymaganej dokumentacji, ewidencji lub planu nawożenia azotem,
• zapewnienie odpowiedniej powierzchni i pojemności miejsc do przechowywania nawozów naturalnych,
• zachowanie wymaganych odległości od wód, ujęć wody i innych obszarów chronionych,
• zakaz stosowania nawozów na glebach zalanych, nasyconych wodą, pokrytych śniegiem lub zamarzniętych w rozumieniu przepisów programu.

W Polsce nadal obowiązuje program działań przyjęty rozporządzeniem Rady Ministrów z 31 stycznia 2023 r. Przewiduje on możliwość wcześniejszego rozpoczęcia nawożenia w lutym, jeżeli na terenie danego powiatu zostaną osiągnięte odpowiednie progi średniej dobowej temperatury publikowane przez IMGW-PIB.

Uproszczenia nie mogą oznaczać rezygnacji z ochrony wód
Dyskusja o ograniczeniu biurokracji jest istotna, szczególnie dla mniejszych gospodarstw, w których przygotowywanie dokumentacji stanowi znaczne obciążenie organizacyjne. Uproszczenie przepisów może pozwolić rolnikom poświęcić więcej czasu na prowadzenie gospodarstwa, a administracji skuteczniej koncentrować kontrole na obszarach, na których występuje największe ryzyko zanieczyszczenia.
Jednocześnie problem zanieczyszczenia wód azotanami pozostaje poważny. Najwyższa Izba Kontroli wskazała w 2026 r., że Polska należy do państw szczególnie dotkniętych eutrofizacją wód, a system ograniczania strat składników pokarmowych wymaga poprawy. Nadmiar azotu przedostający się do wód może powodować między innymi rozwój sinic, niedobór tlenu, pogorszenie warunków życia organizmów wodnych oraz utratę walorów rekreacyjnych zbiorników.
Dlatego zapowiadane działania Komisji Europejskiej należy rozumieć jako próbę lepszego i prostszego osiągania celów środowiskowych, a nie odejście od zasad racjonalnego nawożenia.

Co dalej?
Ocena opublikowana przez Komisję Europejską jest punktem wyjścia do dalszych prac. Dopiero kolejne propozycje legislacyjne, wytyczne lub zmiany krajowych programów pokażą, które obowiązki zostaną uproszczone i kiedy nowe rozwiązania zaczną obowiązywać w Polsce.
Na dziś nie ma podstaw do rezygnacji z prowadzenia ewidencji nawożenia, planów nawożenia azotem ani innych obowiązków wynikających z polskiego programu azotanowego. Rolnicy powinni korzystać z aktualnych komunikatów Ministerstwa Infrastruktury, Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, ARiMR oraz jednostek doradztwa rolniczego.
Zapowiadane przez Komisję uproszczenia są ważnym sygnałem, że przepisy mają być bardziej przejrzyste i lepiej dostosowane do rzeczywistych warunków gospodarowania. Na konkretne zmiany trzeba jednak poczekać do zakończenia dalszych prac na poziomie Unii Europejskiej i wdrożenia ich do prawa krajowego.

Opracowanie:
Anna Szefner
Specjalistka ds. rolnictwa ekologicznego i ochrony środowiska