Lubuski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Kalsku

Jak zapobiec pękaniu czereśni?

Prace badawcze dotyczące ochrony czereśni przed pękaniem prowadzone są w dwóch kierunkach. W pierwszym, wykorzystując wiedzę fizjologiczną, próbuje się zwiększyć naturalną odporność owoców na pękanie poprzez opryskiwanie różnymi preparatami. W drugim, buduje się różnego typu konstrukcje (zadaszenia) chroniące owoce przed kroplami deszczu.

Produkcja owoców czereśni w Polsce
Drzewa czereśni są długowieczne, potrafią dożyć nawet 100 lat. Owoce pojawiają się z końcem maja i można cieszyć się nimi do połowy lipca. Z jednego drzewa można uzyskać nawet do 300 kg owoców, oczywiście pod warunkiem, że zabezpieczymy je przed chorobami i ptakami. Nie dość, że owoc jest niezwykle smaczny i posiada właściwości lecznicze, to również drzewo czereśni jest wysoko cenione jako materiał do wyrobu mebli czy fajek.

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 1976 roku rosło w Polsce około 3,8 mln drzew czereśni, w tym 2 mln owocujących. Zbiory owoców osiągnęły pułap 45 tys. ton. Była to ilość, która nie zaspakajała potrzeb ani konsumentów, ani przemysłu przetwórczego. Większość drzew czereśni rosła w małym przydomowym ogrodzie lub przy drogach lub miedzach. Czereśniowych sadów towarowych było niewiele. Średni plon wynosił ok. 9 kg.

Jeszcze do niedawna panowało powszechne przekonanie, że uprawa czereśni w Polsce jest wielce ryzykowna ze względu na panujący tu zbyt surowy klimat. Innym bardzo ważnym powodem ograniczającym zakładanie sadów czereśniowych był bardzo silny wzrost drzew. Zbiór z nich był bardzo utrudniony, nie wspominając już o ich zabezpieczeniu przed ptakami. Podkładek karłowych w tym okresie po prostu nie było.

Drzewa czereśni karłowe i słabo rosnące  pojawiły się na naszym rynku dopiero po 1970 roku. Właśnie po tym roku w wielu placówkach naukowych europejskich, jak i amerykańskich prowadzono badania hodowlane nad podkładkami karłowymi. Ich zastosowanie w uprawie oraz wprowadzenie nowych rozwiązań w formowaniu i zabezpieczaniu przed ptakami w znacznym stopniu przyczyniło się do rozwoju produkcji tego gatunku.

Owoce czereśni oprócz innych owoców roślin sadowniczych odgrywają w życiu człowieka ważną rolę. Spożywanie owoców wzbogaca nasz organizm w witaminę C. Oprócz witaminy C ważną rolę spełniają również zawarte w owocach: pektyny, błonnik, kwasy organiczne i antyoksydanty. Spożycie owoców w krajach Europy, Ameryki  i Azji wynosi 70-80 kg na jednego mieszkańca. W Polsce spożycie owoców po II wojnie światowej wynosiło 10 kg, a obecnie 50 kg na 1 mieszkańca rocznie.

Pomimo niesprzyjających warunków klimatycznych dla uprawy czereśni powstaje w Polsce coraz więcej nasadzeń. Zapotrzebowanie na czereśnie zarówno   w kraju, jak i na świecie jest wciąż większe niż podaż owoców. Ceny są atrakcyjne  i sady zakładane są nawet  w rejonach, gdzie nie ma tradycji uprawy, a warunki klimatyczne wymagają od sadowników dodatkowych inwestycji na ochronę kwiatów przed przymrozkami i dojrzewających owoców przed ptakami i opadami deszczu. Za najcenniejsze do nowych nasadzeń uważa się odmiany: Ferprime, Bürlat i Karešowa – dojrzewające w drugim i trzecim tygodniu dojrzewania czereśni, Vanda, Vega, Summit i Lapins – o średniej porze dojrzewania oraz Kordia i Regina – odmiany najpóźniejsze, dojrzewające w siódmym i ósmym tygodniu. Największe szanse na eksport mają trzy ostatnie odmiany, dojrzewające w naszym klimacie około dwa tygodnie później niż na Zachodzie Europy, co powoduje wydłużenie podaży owoców.

Sadownicy co roku obawiają się o jakość plonów, gdyż poważnym problemem w uprawie jest pękanie owoców. Hodowcy nowych odmian za główny cel stawiają sobie uzyskanie czereśni, które nie pękałyby w okresie deszczu. Od  dawna prowadzone są badania, które mają wyjaśnić przyczyny i mechanizm pękania oraz ograniczyć powstałe straty. Celem niniejszego opracowania jest wykazanie i określenie wpływu stosowania wapniowych i krzemowych środków, na  pękanie i jakość owoców czereśni oraz zapoznanie z innymi stosowanymi metodami ochrony czereśni przed deszczem.

Przyczyny pękania owoców czereśni

Najgroźniejszą przyczyną powodującą pękanie owoców czereśni są opady deszczu występujące w okresie dojrzewania. Największe szkody wyrządzają wówczas, gdy następują po dłuższych okresach suszy. Uszkodzone owoce nie nadają się do spożycia zwłaszcza, że w spękanych bardzo szybko rozwijają się grzyby (pleśnie). W mokre lata straty spowodowane pękaniem i gniciem owoców mogą być bardzo duże. Zniszczeniu może ulec nawet cały plon. Od dawna poszukuje się skutecznych metod zapobiegania pękaniu czereśni.

Problem z pękaniem owoców mają sadownicy na całym świecie. Owoce popękane nie nadają się do sprzedaży i znacznym stopniu obniżają opłacalność ich produkcji. Pękanie czereśni jest spowodowane wnikaniem wody przez skórkę do wnętrza owocu. Jej nadmierna ilość powoduje powiększanie się średnicy owocu aż do jego pęknięcia.

Skoro bezpośrednią przyczyną pękania czereśni jest wnikanie wody przez skórkę, a także wzrost turgoru w komórkach owocu spowodowany intensywnym pobieraniem wody z gleby przez korzenie, to o stopniu spękania czereśni decyduje   w dużej mierze rozkład opadów, zwłaszcza  w ostatniej fazie wzrostu owoców. Należy wyraźnie podkreślić, że dla osiągnięcia wysokich i dobrej jakości plonów niezbędny jest równomierny rozkład opadów w ciągu całego okresu wegetacji.

W sadzie ryzyko wystąpienia spękań jest o wiele większe, gdy spadnie deszcz  w czasie upałów - na przykład po burzy - niż gdy opady - nawet dłużej trwające - wystąpią w czasie chłodów. Dużą rolę odgrywa także temperatura powietrza w okresie opadów. Nasilenie spękań wzrasta liniowo wraz ze wzrostem temperatury w przedziale od 10°C do 40°C. Liczba uszkodzonych owoców jest większa, gdy deszcz spadnie w nocy, ponieważ wówczas owoce mają większy turgor i wolniej wysychają, a tym samym wchłaniają więcej wody niż w ciągu dnia. Wiatr podczas opadów przyczynia się do zmniejszenia strat, gdyż powoduje szybkie osuszanie owoców i skraca czas ich nawilżenia. Przyczyną pękania czereśni może być także rosa. Silne spękania mogą wystąpić w sadach zlokalizowanych w pobliżu dużych zbiorników wodnych lub łąk, gdzie w pochmurne dni następujące po ciepłych nocach rosa długo utrzymuje się na owocach. Uprawa czereśni na takich stanowiskach jest ryzykowna.

Wpływ odmiany na pękanie owoców czereśni

Odmiany różnią się między sobą intensywnością pobierania i dystrybucji wody, budową skórki owoców i jej elastycznością, a tym samym podatnością na pękanie. Ogólnie chrząstki, czyli czereśnie o jędrnym miąższu, są podatniejsze na pękanie niż sercówki - o miękkich owocach. W pewnym stopniu pękanie owoców związane jest również z ich wielkością, to znaczy daje się zauważyć tendencję, że odmiany o dużych owocach są bardziej narażone na pękanie niż odmiany czereśni o owocach średniej wielkości i drobnoowocowe.

W praktyce obserwuje się częściej pękanie odmian późnych niż wcześnie dojrzewających. Wynika to przede wszystkim z układu warunków atmosferycznych w okresie dojrzewania czereśni. Dane wieloletnie wskazują, że w lipcu, gdy dojrzałość zbiorczą osiągają owoce odmian późnych jest znacznie więcej opadów niż w czerwcu podczas dojrzewania czereśni odmian wczesnych. Zdarza się również, że owoce tych samych odmian czereśni w różnych rejonach klimatycznych wykazują różną wrażliwość na pękanie. Ponadto zaobserwowano, że owoce na młodych drzewach mniej pękają niż na drzewach starszych.

Uzyskanie czereśni, które nie pękałyby w okresie deszczu, jest jednym z głównych celów, jaki stawiają sobie hodowcy nowych odmian. W uprawie pojawiają się już odmiany stosunkowo mało podatne na pękanie, ale  jak na razie całkowicie odpornych na to niekorzystne zjawisko nie ma. Spośród odmian polecanych do uprawy  w Polsce mało wrażliwe na pękanie w naszych warunkach klimatycznych są: Karesova, Sam, Ulster, Vanda, Kordia i Regina. Można je uprawiać z dobrym skutkiem bez żadnych zabiegów ograniczających pękanie owoców. Do odmian podatnych na pękanie zalicza się między innymi: Van, Vega, Bürlat, Stella, Bing, New York 980.1, Büttnera Czerwona i Techlovan. Ich uprawa bez specjalistycznej ochrony przed pękaniem może być bardzo ryzykowna.

Wpływ stosowanych  podkładek  na  pękanie  owoców czereśni

Liczbę popękanych owoców w pewnym stopniu może modyfikować także rodzaj podkładki. U czereśni na podkładkach słabo rosnących obserwuje się zwykle mniejszą liczbę uszkodzonych owoców niż u drzew na podkładkach silnie rosnących, ale nie wszystkie doświadczenia taką zależność potwierdzają. Na przykład badania przeprowadzone w warunkach klimatycznych Polski wykazały, że u trzech spośród czterech badanych odmian owoce drzew szczepionych na podkładkach słabo rosnących serii P-HL miały mniejszą skłonność do pękania niż owoce drzew szczepionych na podkładkach silnie rosnących - czereśni ptasiej i F 12/1. Można się jednak dopatrywać pewnego pośredniego związku pękania z podkładką, poprzez masę owocu. Na podkładkach słabo rosnących czereśnie mają z reguły nieco mniejszą masę niż na silnie rosnących i z tego może wynikać ich mniejsza skłonność do pękania. Ponadto podkładki mogą mieć wpływ na budowę kutykuli owoców czereśni. W doświadczeniu przeprowadzonym w Norwegii kutykula u takich samych odmian czereśni rosnących w jednakowych warunkach glebowych i klimatycznych, ale szczepionych na różnych podkładkach, miała różną liczbę i charakter spękań. Stąd można wnioskować, że od podkładki również zależy podatność owoców czereśni na pękanie.

Metody zapobiegające pękaniu

Prace badawcze dotyczące ochrony czereśni przed pękaniem prowadzone są  w dwóch zasadniczych kierunkach. W pierwszym, wykorzystując wiedzę fizjologiczną, próbuje się zwiększyć naturalną odporność owoców na pękanie poprzez opryskiwanie różnymi preparatami. W drugim, buduje się różnego typu konstrukcje (zadaszenia) chroniące owoce przed kroplami deszczu.

Stosowanie środków chemicznych

Już w 1950 roku zaobserwowano, że stosowanie cieczy bordoskiej przed zbiorem wyraźnie ograniczało pękanie owoców czereśni nawet o 60% (Bullock 1952). Od tamtej pory, głównie w USA, wypróbowano wiele roztworów soli mineralnych, fungicydów i innych preparatów do zwiększenia naturalnej odporności czereśni na pękanie. Spośród przebadanych związków pozytywny wpływ na ograniczenie pękania czereśni miały: siarczan glinu, chlorek glinu, chlorek wapnia, siarczan miedzi, azotan glinu, wodorotlenek wapnia, octan wapnia i sól sodowa kwasu alfanaftylooctowego. Związki te stosowano na kilka tygodni przed dojrzałością zbiorczą czereśni, a ich resztki pozostawały na owocach aż do zbioru, dlatego zrezygnowano z preparatów zawierających glin i miedź. W praktycznym użyciu są głównie preparaty wapniowe, które okazały się najskuteczniejsze i bezpieczne dla zdrowia. W ostatnich latach opryskiwanie drzew wapniem jest standardowym zabiegiem w sadach czereśniowych w USA, wykonywanym zarówno bezpośrednio przed deszczem, jak i w czasie jego trwania.

Zwiększenie odporności czereśni na pękanie można uzyskać zraszając drzewa 0,5% roztworem chlorku wapnia w okresie opadów. Wykorzystuje się do tego celu deszczownie nad koronowe, których minizraszacze znajdują się około 0,5 m nad wierzchołkami drzew. Wapń wzmacnia wiązania łańcuchów pektynowych i zmniejsza ich rozpuszczalność przez co ściany komórkowe stają się mocniejsze i mniej podatne na rozerwanie. Dzięki temu czereśnie drzew traktowanych wapniem w czasie deszczu mają mniej spękań niż inne.

Bardzo ważne jest, aby drzewom nie brakowało wapnia. Pierwiastek ten odpowiedzialny jest za budowę ścian komórkowych i jego dostatek ogranicza podatność skórki owoców na pękanie. Warto też zastosować mleko wapienne do opryskiwania drzew w stanie bezlistnym. Do tego celu nadaje się wapno hydratyzowane (używane w budownictwie) w dawce 0,7 kg na 10 l wody. Mlekiem wapiennym należy starannie opryskać pień, konary i gałęzie, zwracając szczególną uwagę na kąty rozwidleń. Zabieg ten wykonuje się zwykle późną jesienią. W czasie bezmroźnej i suchej pogody można go powtórzyć jeszcze raz lub dwa razy w okresie zimy. Oprócz wpływu na ograniczenie pękania owoców, opryskiwanie drzew mlekiem wapiennym wyraźnie poprawia zdrowotność drzew oraz zwiększa ich wytrzymałość na mróz.

Osłanianie drzew folią

Okrywanie drzew folią lub wykorzystywanie zadaszeń z innych tworzyw jest najskuteczniejszą metodą ochrony owoców czereśni przed pękaniem. Osłony o szerokości co najmniej 3 m (zależy to od rozpiętości koron) zakłada się w okresie 2-4 tygodni przed przewidywanym terminem zbioru owoców. Pierwsze próby zabezpieczenia czereśni w ten sposób podjęto około dwadzieścia lat temu w Szwajcarii. Później doświadczenia z różnymi metodami okrywania drzew folią rozpowszechniły się w całej Europie. Doskonalono technikę przykrywania i konstrukcję podtrzymującą. Każdy sposób okrywania był równie dobry i w 97-98% zabezpieczał czereśnie przed pękaniem.

Powszechnie stosowana przez amerykańskich farmerów jest grupa metod, których podstawową zasadą jest maksymalne ograniczenie czasu zwilżenia drzew podczas opadów i po deszczu. Najprostszym sposobem jest przejeżdżanie ciągnikiem z opryskiwaczem z włączoną przystawką wentylatorową pomiędzy rzędami drzew.

Fot. Drzewa czereśni zabezpieczone folią przed pękaniem owoców - Ruchome dachy w Norwegii

Jeszcze do niedawna ochrona owoców przed pękaniem za pomocą folii w tradycyjnych sadach z dużymi drzewami była często, z przyczyn technicznych i ekonomicznych, niemożliwa do wykonania. Im drzewa są mniejsze i gęściej posadzone, tym łatwiej jest je okrywać i tańsza jest konstrukcja nośna. Obecnie przyjmuje się, że maksymalna wysokość konstrukcji podtrzymującej osłony,  a więc również rosnących drzew, nie powinna przekraczać 3,5-4,0 m. Aby folia spełniła swoje zadanie, musi być dostatecznie gruba przynajmniej taka, jaką stosuje się w tunelach foliowych, ponieważ będzie narażona na działanie wiatru. W Polsce nie wykonywano szczegółowych analiz ekonomicznych związanych z ochroną czereśni przed pękaniem za pomocą „dachów” foliowych. Badania takie przeprowadzono w Anglii. Z badań tych wynika, że czas zwrotu poniesionych nakładów dla uprawy czereśni systemem pasowym dwurzędowym i trzyrzędowym pod osłonami wynosi 7 lat, a dla uprawy jednorzędowej - 8 lat. Spodziewane są podobne relacje w naszych warunkach ekonomicznych. Korzyści płynące z przykrywania drzew czereśni wydają się oczywiste. Nie wszyscy jednak podzielają ten pogląd. Amerykanie uważają metodę okrywania czereśni za ekonomicznie nieuzasadnioną. Według nich kraje, które ze względów klimatycznych (duża ilość deszczu w okresie dojrzewania czereśni)  będą musiały osłaniać drzewa, nie sprostają konkurencji na rynku.Tak więc najlepszym rozwiązaniem wydaje się uprawa odmian mało podatnych na pękanie.

Tekst i zdjęcia Jan Gembara PZDR Zielona Góra